กรมการข้าวแจง ชาวนายังเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อได้—ต้องแยก “เก็บใช้เอง” กับ “ขยายพันธุ์ขาย”

กรมการข้าวเผยแพร่คำชี้แจงกรณีมีการเผยแพร่ข้อมูลว่า “เกษตรกรเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อแล้วผิดกฎหมาย” โดยยืนยันว่าการกล่าวเช่นนั้นเป็นการเหมารวมที่ไม่ถูกต้อง เกษตรกรยังสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อและขายผลผลิตจากการเพาะปลูกได้ตามปกติ แต่ต้องแยกออกจากการนำพันธุ์ที่มีสิทธิคุ้มครองไปขยายและจำหน่ายเป็นเมล็ดพันธุ์โดยไม่ได้รับอนุญาต

กรมการข้าวออกคำชี้แจงเรื่องสิทธิเมล็ดพันธุ์

วันที่ 20 กันยายน 2569 กรมการข้าวเผยแพร่คำชี้แจงเกี่ยวกับประเด็นสิทธิของเกษตรกรในการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้ปลูกต่อ หลังมีการสื่อสารในลักษณะที่ทำให้เข้าใจว่า การเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้ในฤดูถัดไปอาจกลายเป็นความผิดตามกฎหมาย

สาระสำคัญของคำชี้แจงคือ การเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อไม่ได้ผิดกฎหมายโดยอัตโนมัติ

เกษตรกรยังสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้เพาะปลูกในฤดูต่อไป และสามารถขายผลผลิตที่ได้จากการเพาะปลูกได้ตามปกติ

“เก็บไว้ปลูก” กับ “ขยายพันธุ์ขาย” เป็นคนละเรื่อง

จุดสำคัญที่ต้องแยกให้ชัดคือ การใช้เมล็ดพันธุ์มีหลายลักษณะ

อย่างแรกคือ เก็บไว้ปลูกต่อในแปลงของตนเอง

อย่างที่สองคือ ขายผลผลิตที่เก็บเกี่ยวได้

และอย่างที่สามคือ นำเมล็ดพันธุ์ไปขยายและจำหน่ายต่อในฐานะเมล็ดพันธุ์

สามกรณีนี้มีสถานะทางกฎหมายแตกต่างกัน จึงไม่ควรใช้คำว่า “เก็บเมล็ดพันธุ์” เหมารวมทั้งหมด

ไม่ใช่พันธุ์พืชทุกชนิดถูกคุ้มครองแบบเดียวกัน

คำชี้แจงของกรมการข้าวระบุว่า สิทธิคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ไม่ได้ครอบคลุมพันธุ์ทุกประเภทในลักษณะเดียวกัน

พันธุ์พื้นเมือง พันธุ์ดั้งเดิม พันธุ์ท้องถิ่น และพันธุ์การค้าทั่วไป ไม่ได้มีสถานะเหมือนกับพันธุ์ใหม่ที่ผ่านการจดทะเบียนคุ้มครองสิทธิ

ดังนั้น เวลาพูดว่า “เมล็ดพันธุ์” ต้องดูก่อนว่าเป็นพันธุ์ประเภทใด และมีสถานะสิทธิคุ้มครองอย่างไร

พันธุ์ที่มีสิทธิคุ้มครองต้องระวังเรื่องการขายต่อ

จุดที่มีข้อจำกัดคือ หากเป็นพันธุ์ใหม่ที่มีสิทธิคุ้มครองอยู่แล้ว การนำเมล็ดพันธุ์ไปขยายและจำหน่ายต่อโดยไม่ได้รับอนุญาตจากเจ้าของสิทธิ อาจเข้าข่ายละเมิดสิทธิ

ตรงนี้แตกต่างจากการเก็บไว้ใช้เพาะปลูกเอง

ดังนั้น ถ้าจะอธิบายให้ชาวนาเข้าใจง่ายที่สุด ต้องแยกสองคำนี้ออกจากกัน

เก็บไว้ปลูกต่อ ≠ ผลิตเมล็ดพันธุ์เพื่อขายต่อ

ประเด็น Farm Saved Seed ต้องดูเงื่อนไขจริง

คำชี้แจงยังกล่าวถึงแนวคิด Farm Saved Seed หรือการเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ใช้เพาะปลูกต่อ

หลักการดังกล่าวเกี่ยวข้องกับข้อยกเว้นและสิทธิของเกษตรกรในบางกรณี แต่รายละเอียดว่าพันธุ์ใด เก็บได้แค่ไหน หรือมีข้อจำกัดอย่างไร ต้องดูตามกฎหมายและสถานะของพันธุ์นั้น ๆ

จึงไม่ควรสรุปแบบสุดโต่งทั้งสองด้านว่า

“เก็บได้ทุกพันธุ์โดยไม่มีเงื่อนไข”

หรือ

“เก็บเมล็ดไว้ปลูกต่อทั้งหมดจะผิดกฎหมาย”

ทั้งสองแบบกว้างเกินข้อเท็จจริง

เกี่ยวอะไรกับการแก้ พ.ร.บ.คุ้มครองพันธุ์พืช

ประเด็นนี้เกิดขึ้นในช่วงที่มีการถกเถียงเรื่องการแก้ไข พ.ร.บ.คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542

สิ่งที่เกษตรกรต้องจับตาจริงจึงไม่ใช่เฉพาะคำอธิบายในวันนี้ แต่คือ ข้อความในร่างกฎหมายจริง หากมีการเสนอแก้ไข

ต้องดูว่า ร่างใหม่จะกำหนดอย่างไรเกี่ยวกับ

- การเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อ
- การแบ่งปันหรือแลกเปลี่ยนพันธุ์
- การขยายพันธุ์
- การจำหน่ายเมล็ดพันธุ์
- สิทธิของเจ้าของพันธุ์
- และข้อยกเว้นสำหรับเกษตรกร

เพราะรายละเอียดเหล่านี้ต่างหากที่จะกำหนดผลกระทบต่อชาวนาในอนาคต

ยังไม่ควรสรุปว่าข้อถกเถียงจบแล้ว

คำชี้แจงของกรมการข้าวช่วยยืนยันว่า การกล่าวว่า “เก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อผิดกฎหมาย” แบบเหมารวมไม่ถูกต้อง

แต่ไม่ได้หมายความว่าข้อถกเถียงเรื่องการแก้กฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืชสิ้นสุดลงแล้ว

เกษตรกรและผู้เกี่ยวข้องยังต้องติดตามว่า หากมีการแก้กฎหมายจริง สิทธิและข้อจำกัดจะถูกเขียนไว้อย่างไร

สรุป

กรมการข้าวยืนยันว่า เกษตรกรยังสามารถเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อและขายผลผลิตจากการเพาะปลูกได้ตามปกติ

อย่างไรก็ตาม หากเป็นพันธุ์ที่มีสิทธิคุ้มครอง การนำไปขยายและจำหน่ายเป็นเมล็ดพันธุ์โดยไม่ได้รับอนุญาตเป็นอีกเรื่องหนึ่งและอาจเข้าข่ายละเมิดสิทธิ

สำหรับชาวนา สิ่งที่ต้องจำง่าย ๆ คือ

เก็บไว้ปลูกเอง กับ ขยายพันธุ์เพื่อขาย ไม่ใช่เรื่องเดียวกัน

และถ้ามีการแก้กฎหมายในอนาคต สิ่งที่ต้องดูคือ ข้อความในร่างจริง ว่ากำหนดสิทธิของเกษตรกรไว้อย่างไร

ที่มา : กรมการข้าว

เรียบเรียงโดย นาดีดี.คอม