เมล็ดพันธุ์ที่ชาวนาเก็บไว้ปลูกต่อ จะเปลี่ยนไปไหม? เกษตรฯ รับข้อกังวล UPOV 1991—ย้ำไทย “ยังไม่ได้ตกลงเข้า”

กระทรวงเกษตรและสหกรณ์รับข้อเสนอจากเครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก ประเทศไทย ที่ขอให้รัฐบาลไม่รับข้อเสนอเรื่องการคุ้มครองสิทธิผู้พัฒนาปรับปรุงพันธุ์พืชตาม UPOV 1991 ผ่าน FTA ไทย–EU โดยกระทรวงยืนยันสถานะล่าสุดว่ายังไม่มีข้อยุติว่าประเทศไทยจะเข้าร่วมหรือไม่ ขณะที่กฎหมายคุ้มครองพันธุ์พืชของไทยในปัจจุบันยังไม่ได้เปลี่ยนตาม UPOV 1991

วันที่ 23 กันยายน 2569 นายสรวุฒิ เนื่องจำนงค์ เลขานุการรัฐมนตรีว่าการกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ พร้อมด้วย นายกฤษ อุตตมะเวทิน รองปลัดกระทรวงเกษตรและสหกรณ์ รับข้อเสนอจาก เครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก ประเทศไทย ณ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

เครือข่ายฯ ขอให้รัฐบาลไทยไม่รับข้อเสนอในการคุ้มครองสิทธิผู้พัฒนาปรับปรุงพันธุ์พืชให้เป็นไปตาม อนุสัญญาระหว่างประเทศว่าด้วยการคุ้มครองพันธุ์พืชใหม่ ฉบับปี 1991 หรือ UPOV 1991 ผ่านการเจรจาความตกลงการค้าเสรีไทย–สหภาพยุโรป หรือ FTA ไทย–EU

กระทรวงเกษตรฯ ระบุว่า ขณะนี้ ยังไม่มีข้อยุติว่าประเทศไทยจะเข้าร่วม UPOV 1991 หรือไม่ และอยู่ระหว่างศึกษาและรับฟังความคิดเห็นจากทุกภาคส่วน

UPOV 1991 คืออะไร ทำไมเกษตรกรถึงกังวล?

UPOV เป็นกรอบระหว่างประเทศเกี่ยวกับการคุ้มครองสิทธิของนักปรับปรุงพันธุ์พืชใหม่

ประเด็นที่ถูกจับตามองในไทยคือ หากการเจรจา FTA ไทย–EU มีข้อผูกพันเกี่ยวกับ UPOV 1991 รายละเอียดของสิทธิผู้ปรับปรุงพันธุ์และข้อยกเว้นสำหรับเกษตรกรจะถูกกำหนดอย่างไร

เรื่องนี้จึงไม่ได้เกี่ยวข้องเฉพาะบริษัทเมล็ดพันธุ์หรือนักปรับปรุงพันธุ์ แต่เชื่อมโยงกับเกษตรกร ผู้ผลิตเมล็ดพันธุ์ ความหลากหลายทางชีวภาพ และระบบอาหารของประเทศด้วย

ไทยตกลงเข้า UPOV 1991 แล้วหรือยัง?

ยัง

รัฐบาลไทยชี้แจงเมื่อวันที่ 21 กันยายน 2569 ว่า FTA ไทย–EU ยังอยู่ระหว่างการเจรจา และประเด็น UPOV 1991 ยังไม่ได้ข้อยุติ

แม้ฝ่ายสหภาพยุโรปจะมีข้อเสนอเรื่องการคุ้มครองสิทธิในพันธุ์พืชตาม UPOV 1991 แต่รัฐบาลระบุว่า ข้อเสนอดังกล่าวเป็น ข้อเสนอของ EU ที่ใช้เป็นฐานในการเจรจา

ยังไม่ใช่ข้อความสุดท้ายที่ไทยและ EU ตกลงร่วมกันแล้ว

ดังนั้นการกล่าวว่า “ประเทศไทยตกลงเข้า UPOV 1991 แล้ว” จึงไม่ตรงกับสถานะปัจจุบัน

แล้วตอนนี้เกษตรกรยังเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อได้ไหม?

ต้องตอบโดยยึด กฎหมายที่ใช้บังคับอยู่ในปัจจุบัน

ประเทศไทยยังใช้ พระราชบัญญัติคุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542

รัฐบาลระบุว่า มาตรา 33 ของกฎหมายปัจจุบันมีข้อยกเว้นให้เกษตรกรสามารถใช้ส่วนขยายพันธุ์ที่ตนเองเป็นผู้ผลิตเพื่อเพาะปลูกหรือขยายพันธุ์ต่อได้ตามเงื่อนไขของกฎหมาย

ดังนั้นการบอกว่า “ตอนนี้เกษตรกรเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อแล้วผิดกฎหมายทั้งหมด” ไม่ถูกต้อง

แต่ต้องแยกออกจากกรณีการผลิตหรือจำหน่ายส่วนขยายพันธุ์ของพันธุ์ใหม่ที่ได้รับความคุ้มครองในเชิงการค้าโดยไม่ได้รับอนุญาต ซึ่งเป็นคนละกรณีกัน

UPOV 1991 ห้ามเกษตรกรเก็บเมล็ดพันธุ์ทุกกรณีหรือไม่?

รัฐบาลชี้แจงว่า การกล่าวว่า “UPOV 1991 ห้ามเกษตรกรเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกต่อทุกกรณี” เป็นการสรุปกว้างเกินไป

UPOV 1991 มีข้อ 15(2) ที่เปิดทางให้ประเทศสมาชิกสามารถกำหนดข้อยกเว้นในกฎหมายภายใน เพื่อให้เกษตรกรนำผลผลิตจากพันธุ์ที่ได้รับความคุ้มครองซึ่งปลูกในแปลงของตนเองกลับมาใช้เป็นส่วนขยายพันธุ์ในแปลงของตนได้ ภายใต้ขอบเขตและเงื่อนไขที่กำหนด

อย่างไรก็ตาม รัฐบาลก็ระบุเช่นกันว่า ยังไม่ควรสรุปล่วงหน้าว่า หากไทยมีข้อผูกพันเกี่ยวกับ UPOV 1991 แล้ว สิทธิของเกษตรกรจะไม่เปลี่ยนแปลงเลย

เพราะรายละเอียดจะขึ้นอยู่กับผลการเจรจาขั้นสุดท้ายและกฎหมายภายในที่เกี่ยวข้อง

พ.ร.บ.คุ้มครองพันธุ์พืชยังไม่ได้เปลี่ยนเพราะ FTA

อีกจุดที่ต้องแยกให้ชัดคือ การเจรจา FTA ไม่ได้ทำให้กฎหมายไทยเปลี่ยนโดยอัตโนมัติ

รัฐบาลระบุว่า หากความตกลงขั้นสุดท้ายมีข้อผูกพันที่เข้าหลักเกณฑ์ตามรัฐธรรมนูญ ก็ต้องผ่านกระบวนการตามรัฐธรรมนูญ และหากจำเป็นต้องแก้ไขกฎหมายภายใน ก็ต้องผ่านกระบวนการนิติบัญญัติที่เกี่ยวข้อง

ดังนั้น ณ วันที่ 23 กันยายน 2569 ยังไม่ควรเขียนว่า พ.ร.บ.คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 ถูกแก้ให้เป็นไปตาม UPOV 1991 แล้ว

กระทรวงเกษตรฯ รับข้อเสนออะไร?

เครือข่ายเกษตรกรรมทางเลือก ประเทศไทย นำข้อกังวลเรื่องสิทธิในพันธุ์พืชและผลกระทบต่อเกษตรกรเข้าสู่กระทรวงเกษตรฯ โดยขอให้รัฐบาลไม่รับข้อเสนอ UPOV 1991 ผ่าน FTA ไทย–EU

กระทรวงเกษตรฯ ระบุว่าจะรับฟังความคิดเห็นจากทุกภาคส่วน และยืนยันว่าจะไม่ดำเนินการใดที่ทำให้เกษตรกรเสียสิทธิหรือถูกเอาเปรียบ

อย่างไรก็ตาม คำยืนยันดังกล่าวเป็น จุดยืนที่กระทรวงประกาศในขณะนี้ ขณะที่ตัวบทการเจรจาสุดท้ายยังไม่เสร็จ จึงต้องติดตามรายละเอียดต่อ

เกษตรกรต้องจับตาอะไรต่อ?

เรื่องนี้ยังอีกหลายขั้นก่อนจะตอบได้ว่า สิทธิของเกษตรกรไทยจะเปลี่ยนหรือไม่

สิ่งที่สำคัญที่สุดคือ ผลการเจรจา FTA ไทย–EU ฉบับสุดท้าย

ต้องดูว่าไทยจะรับข้อผูกพันเกี่ยวกับ UPOV 1991 หรือไม่ รับในรูปแบบใด มีข้อยกเว้นอะไร และหากต้องแก้กฎหมายไทย รายละเอียดของกฎหมายใหม่จะกำหนดสิทธิของเกษตรกรและนักปรับปรุงพันธุ์อย่างไร

สำหรับเกษตรกร จึงยังไม่ควรตื่นตระหนกว่า “ต่อไปเก็บเมล็ดพันธุ์ไว้ปลูกเองไม่ได้แล้ว”

แต่ก็ไม่ควรวางใจว่า “ไม่มีอะไรเปลี่ยนแน่นอน”

สถานะที่ถูกต้อง ณ วันที่ 23 กันยายน 2569 คือ

FTA ไทย–EU = ยังเจรจา

UPOV 1991 = ยังไม่มีข้อยุติ

พ.ร.บ.คุ้มครองพันธุ์พืช พ.ศ. 2542 = ยังเป็นกฎหมายที่ใช้อยู่ในปัจจุบัน

และ ข้อกังวลของเกษตรกร = กระทรวงเกษตรฯ รับไว้และอยู่ในกระบวนการรับฟังความคิดเห็น

ข้อมูลวันที่ : 23 กันยายน 2569

ที่มา : กระทรวงเกษตรและสหกรณ์

เรียบเรียงโดย นาดีดี.คอม